Τι συμβαίνει με τα μελτέμια μας τις τελευταίες δεκαετίες;

Ως γνωστό, το μελτέμι στηρίζεται σε δύο πυλώνες: το θερμικό χαμηλό της Α. Μεσογείου που βασικά εντοπίζεται ΒΔ της Κύπρου περίπου στον κόλπο της Αττάλειας και τον αντικυκλώνα (υψηλές πιέσεις) των Β. Βαλκανίων. Με άλλα λόγια, το μελτέμι είναι αποτέλεσμα της διαφοράς των πιέσεων μεταξύ των προαναφερομένων βαρομετρικών συστημάτων. Όσο πιο μεγάλη είναι αυτή η διαφορά (βαροβαθμίδα) τόσο ισχυρότερο είναι το μελτέμι.

Στη βιβλιογραφία, με τον όρο ξέσπασμα (outburst) μελτεμιού εννοείται η περίοδος επικράτησης ενός κύκλου μελτεμιού που συνήθως διαρκεί 3 με 5 ημέρες. 

Οι φάσεις του κύκλου ενός τυπικού μελτεμιού είναι τέσσερις: (α) η φάση της εκκίνησης, η οποία συνδέεται με το πέρασμα ενός ψυχρού μετώπου από τα Β. Βαλκάνια και την εγκατάσταση εκεί υψηλών πιέσεων, (β) η φάση της ανάπτυξης στην οποία το μελτέμι στο Αιγαίο ενισχύεται σταδιακά από βορρά προς νότο, (γ)  η φάση της ωρίμανσης, στην οποία η ένταση του μελτεμιού στο μεν Β. Αιγαίο πέφτει σημαντικά στο δε Ν. Αιγαίο παραμένει ισχυρή, αλλά  παρουσιάζει ημερήσια κύμανση και (δ) η φάση της εξασθένησης, η οποία καταλήγει στο λεγόμενο μελτέμι υποβάθρου.

Με δεδομένο ότι το καλοκαίρι οι μεταβολές της ατμοσφαιρικής πίεσης στην Α. Μεσογείου είναι μικρές, η συχνότητα και η ένταση των μελτεμιών εξαρτώνται από τη συχνότητα διέλευσης ψυχρών μετώπων από τα Β. Βαλκάνια και των αντικυκλώνων που εγκαθίστανται εκεί. Μελέτες εντόπισαν αρνητική τάση στη συχνότητα των ξεσπασμάτων του μελτεμιού τους καλοκαιρινούς μήνες (Tyrlis E, Lelieveld J., 2013). Αυτό αποδίδεται στην τάση επέκτασης προς τους πόλους του κυττάρου κυκλοφορίας του Χάντλεϊ (IPCC) και υπαινίσσεται λιγότερες και ασθενέστερες σε σχέση με το παρελθόν αντικυκλωνικές εισβολές στα Β. Βαλκάνια λόγω διέλευσης κάποιου ψυχρού μετώπου. Προφανώς, με την προς τον βορρά μετατόπιση του κυττάρου κυκλοφορίας του Χάντλεϊ, μετατοπίζονται προς τα μεγαλύτερα γεωγραφικά πλάτη τόσο ο πολικός όσο και ο υποτροπικός αεροχείμαρρος

Με βάση τα παραπάνω ευρήματα των ερευνών και τη θεωρία που διατυπώθηκε στις δύο πρώτες παραγράφους της ανάρτησης, θα έπρεπε να παρατηρηθεί τάση ελάττωσης της συχνότητας και της έντασης των μελτεμιών στη χώρα μας. Όμως, αυτό δεν συμβαίνει γιατί η ατμοσφαιρική κυκλοφορία στην περιοχή μας επηρεάζεται προς την αντίθετη κατεύθυνση από τις αλλαγές της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας στην ευρύτερη περιοχή της Ευρώπης που συνδέονται με το γεγονός ότι η Γηραιά Ήπειρος θερμαίνεται με ρυθμούς υψηλότερους από τον μέσο παγκόσμιο όρο.

Η άνοδος της θερμοκρασίας στην Ευρώπη, συνδέεται με την αύξηση της συχνότητας και της έντασης της μεταφοράς θερμών αερίων μαζών από τη Β. Αφρική που ευνοείται από τη συχνότερη παρουσία ατμοσφαιρικών μπλοκαρισμάτων στον ΒΑ Ατλαντικό. Στις περιπτώσεις αυτές, οι θερμές υποτροπικές αέριες μάζες που «ρυμουλκούνται» από τον υποτροπικό αεροχείμαρρο μεταφέρονται αρχικά προς τη Δ. Ευρώπη και στη συνέχεια προς τις κεντροανατολικές περιοχές της ηπείρου μας. Με αυτές τις συνθήκες, στα Β-ΒΔ Βαλκάνια ανεβαίνουν οι πιέσεις, όχι γιατί από εκεί πέρασε κάποιο ψυχρό μέτωπο, αλλά λόγω αρνητικής μεταφοράς στροβιλισμού. Σε κάθε περίπτωση,  αυτό οδηγεί στην επικράτηση ενισχυμένων μελτεμιών στην ανατολική και τη νότια Ελλάδα, χωρίς βέβαια να παρατηρηθούν στο ξεκίνημά τους όμβροι και καταιγίδες στις κεντροβόρειες περιοχές της χώρας. Ταυτόχρονα, οι διαστάσεις των μεγάλων ατμοσφαιρικών κυμάτων είναι τέτοιες ώστε συχνά πάνω από το ΝΑ Αιγαίο - Δωδεκάνησα να εμφανίζεται μια σκάφη χαμηλών υψών ή ένα αποκομμένο χαμηλό της ανώτερης ατμόσφαιρας που ρίχνει τις επιφανειακές πιέσεις. 

Οι ατμοσφαιρικές συνθήκες που προαναφέρθηκαν ενισχύουν τη βαροβαθμίδα μεταξύ των Β-ΒΔ Βαλκανίων και της περιοχής ΝΑ Αιγαίου - Δωδεκανήσων, με συνέπεια τη συχνότερη επικράτηση ενισχυμένων Β-ΒΑ ανέμων στη ζώνη που ξεκινά από την Αλεξανδρούπολη και διαμέσου της κεντρονότιας Εύβοιας και της Αττικοβοιωτίας καταλήγει στη Ν-ΝΔ Πελοπόννησο. Οι άνεμοι αυτοί έχουν μεγάλη διάρκεια, συνήθως δεν εξασθενούν πολύ τη νύχτα και κατά κανόνα είναι θερμότεροι από το κλασικό μελτέμι. Πέρα από αυτά, στις υπήνεμες περιοχές της ζώνης που προαναφέρθηκε, οι συγκεκριμένοι άνεμοι ενισχύονται, θερμαίνονται και γίνονται εξαιρετικά ριπαίοι λόγω του αναγλύφου και των θερμοδυναμικών αιτίων που συνδέονται με αυτό.

Συμπερασματικά, τις τελευταίες δεκαετίες, η κλιματική αλλαγή, που έχει επηρεάσει την ατμοσφαιρική κυκλοφορία της Ευρώπης και κυρίως των δυτικών και των κεντρικών περιοχών της, επηρεάζει και τα πρότυπα των μελτεμιών με τη μορφή που ως τώρα ξέραμε. Αναφορικά με το μείζον θέμα της αντιμετώπισης των δασικών πυρκαγιών, ιδιαίτερα επιβαρυντικό είναι το γεγονός της αύξησης της ταχύτητας και της έντασης της εξάτμισης του εδάφους λόγω της ανόδου της θερμοκρασίας. Είναι χαρακτηριστικό ότι την περίοδο 1991-2020 η θερμοκρασία της ξηράς στην Ελλάδα ήταν υψηλότερη κατά 1,5 βαθμούς από την προηγούμενη τριακονταετία (ΕΑΑ) και ότι σήμερα σε παγκόσμια κλίμακα η θερμοκρασία της ξηράς είναι κατά 1,8 βαθμούς Κελσίου υψηλότερη από το 1965 (IPCC).